Osoba niebinarna: co to znaczy i czym jest niebinarność?
Osoba niebinarna to osoba, której tożsamość płciowa nie mieści się wyłącznie w kategorii kobiety albo mężczyzny. Dla jednej osoby może to oznaczać poczucie bycia pomiędzy tymi kategoriami, dla innej doświadczenie płci w sposób zmienny, a jeszcze dla innej brak utożsamiania się z którąkolwiek z nich.
Spis treści
- Osoba niebinarna: kto to jest?
- Co oznacza niebinarność?
- Czy niebinarność jest zaburzeniem?
- Niebinarność a transpłciowość
- Niebinarność a orientacja seksualna
- Jakich zaimków używają osoby niebinarne?
- Czy osoba niebinarna może używać imienia kojarzonego z kobietą lub mężczyzną?
- Czy osoby niebinarne mogą przechodzić tranzycję?
- Czy każda osoba niebinarna potrzebuje diagnozy?
- Jak wygląda rozmowa ze specjalistą o niebinarności?
- Jak wspierać osobę niebinarną?
- Co zrobić, jeśli nie wiem, czy jestem osobą niebinarną?
- Gdzie osoba niebinarna może uzyskać wsparcie we Wrocławiu?
- Najczęstsze pytania o osoby niebinarne
- Źródła i materiały
Niebinarność nie określa orientacji seksualnej, wyglądu ani sposobu ubierania się. Nie oznacza również, że dana osoba musi przechodzić tranzycję lub korzystać z diagnozy. Tożsamość płciowa jest indywidualnym doświadczeniem i może być przeżywana na wiele sposobów.
American Psychological Association opisuje niebinarność jako pojęcie obejmujące tożsamości, które nie mieszczą się wyłącznie w binarnych kategoriach kobiety i mężczyzny. Wśród osób niebinarnych mogą znajdować się między innymi osoby agender, genderfluid czy osoby określające swoją płeć jeszcze inaczej.
Osoba niebinarna: kto to jest?
Słowo niebinarny odnosi się do sposobu przeżywania własnej płci.
W tradycyjnym modelu binarnym zakłada się istnienie dwóch wyraźnych kategorii płciowych: kobiety i mężczyzny. Osoba niebinarna nie identyfikuje swojej płci wyłącznie jako jednej z tych dwóch kategorii.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba niebinarna doświadcza swojej płci tak samo.
Jedna osoba może czuć, że znajduje się pomiędzy kobiecością a męskością.
Inna może doświadczać swojej płci jako zmiennej.
Ktoś może odczuwać bardzo niewielki związek z kategoriami płciowymi albo nie utożsamiać się z żadną z nich.
Dlatego określenie „osoba niebinarna” jest szerokim pojęciem, a nie opisem jednego konkretnego sposobu przeżywania płci.
Co oznacza niebinarność?
Niebinarność odnosi się do tożsamości płciowej, która nie mieści się wyłącznie w podziale na kobietę i mężczyznę.
Tożsamość płciowa oznacza wewnętrzne doświadczenie własnej płci. Nie jest tym samym co wygląd, zachowanie czy sposób ubierania się.
Osoba może więc wyglądać w sposób postrzegany przez otoczenie jako bardzo kobiecy lub bardzo męski i nadal identyfikować się jako osoba niebinarna.
Podobnie fryzura, ubrania, zainteresowania, głos czy sposób poruszania się nie pozwalają określić czyjejś tożsamości płciowej.
Czy niebinarność jest zaburzeniem?
Nie. Sama niebinarna tożsamość płciowa nie jest zaburzeniem psychicznym.
Światowa Organizacja Zdrowia w ICD 11 przeniosła niezgodność płciową poza rozdział dotyczący zaburzeń psychicznych. WHO podkreśla, że współczesna wiedza nie uzasadnia traktowania transpłciowych i różnorodnych tożsamości płciowych jako chorób psychicznych.
Nie oznacza to oczywiście, że osoba niebinarna nie może doświadczać trudności psychicznych. Tak jak każda inna osoba może mierzyć się między innymi z lękiem, obniżonym nastrojem, problemami w relacjach czy stresem.
Dodatkowym źródłem obciążenia mogą być brak akceptacji, dyskryminacja, presja społeczna albo konieczność ciągłego tłumaczenia własnej tożsamości. WHO wskazuje, że osoby różnorodne płciowo mogą doświadczać stygmatyzacji i wykluczenia, które wpływają na zdrowie i dobrostan.
Niebinarność a transpłciowość
Niebinarność i transpłciowość są pojęciami powiązanymi, ale nie oznaczają dokładnie tego samego.
Określenie transpłciowość jest używane wobec osób, których tożsamość płciowa różni się od płci przypisanej przy urodzeniu.
Część osób niebinarnych uważa się jednocześnie za osoby transpłciowe. Inne korzystają wyłącznie z określenia „osoba niebinarna” i nie opisują siebie jako osoby transpłciowej.
Oba sposoby określania siebie są możliwe.
Nie istnieje więc zasada mówiąca, że każda osoba niebinarna musi identyfikować się jako osoba transpłciowa. APA również wskazuje, że część osób niebinarnych identyfikuje się w ramach szerszego pojęcia transpłciowości, a część nie.
Niebinarność a orientacja seksualna
Tożsamość płciowa i orientacja seksualna odpowiadają na dwa różne pytania.
Tożsamość płciowa dotyczy tego, kim jestem.
Orientacja seksualna dotyczy tego, do kogo mogę odczuwać pociąg emocjonalny, romantyczny lub seksualny.
Osoba niebinarna może więc mieć dowolną orientację seksualną.
Może być heteroseksualna, homoseksualna, biseksualna, panseksualna, aseksualna albo określać swoją orientację w jeszcze inny sposób.
Nie można wywnioskować orientacji seksualnej na podstawie tożsamości płciowej. WHO oraz APA jednoznacznie rozróżniają te dwa obszary.
To rozróżnienie jest szczególnie ważne, ponieważ pojęcia dotyczące płci i seksualności nadal bywają ze sobą mylone.
Jakich zaimków używają osoby niebinarne?
Nie istnieją jedne zaimki, których używają wszystkie osoby niebinarne.
Jedna osoba może posługiwać się formami żeńskimi, inna męskimi, jeszcze inna formami neutralnymi. Niektóre osoby używają kilku zestawów form i dobrze czują się wtedy, kiedy są one stosowane zamiennie.
Dlatego odpowiedzią na pytanie „jakie są zaimki osoby niebinarnej?” nie jest jedna konkretna forma.
Najprostszym rozwiązaniem jest zapytać osobę, jak chce, aby się do niej zwracać.
Można powiedzieć na przykład: „Jakich form mam używać, kiedy mówię o Tobie?”.
Takie pytanie nie wymaga od drugiej osoby tłumaczenia całej swojej tożsamości. Pozwala po prostu ustalić sposób komunikacji, który jest dla niej komfortowy.
Nie należy również zakładać czyichś zaimków lub form gramatycznych wyłącznie na podstawie wyglądu. APA podkreśla, że ekspresja płciowa i sposób prezentowania siebie nie muszą wskazywać na konkretną tożsamość.
Czy osoba niebinarna może używać imienia kojarzonego z kobietą lub mężczyzną?
Tak.
Imię nie przesądza o tożsamości płciowej.
Niektóre osoby niebinarne pozostają przy imieniu nadanym po urodzeniu. Inne wybierają inne imię. Może ono być neutralne płciowo, ale nie musi.
Podobnie jak w przypadku zaimków, najlepiej używać imienia wskazanego przez konkretną osobę.
Nie trzeba przy tym znać powodów jego wyboru.
Czy osoby niebinarne mogą przechodzić tranzycję?
Tak, ale nie każda osoba niebinarna chce przechodzić tranzycję.
Potrzeby związane z płcią są bardzo indywidualne.
Dla jednej osoby ważne może być używanie innego imienia lub form gramatycznych. Dla innej zmiana sposobu prezentowania siebie. Ktoś może rozważać konsultacje medyczne, a ktoś inny nie będzie potrzebować żadnych działań medycznych.
Tranzycja nie jest jednym obowiązkowym procesem, który każda osoba musi przejść od początku do końca.
WHO wskazuje również, że nie wszystkie osoby transpłciowe korzystają z medycznych lub chirurgicznych elementów tranzycji.
Czy każda osoba niebinarna potrzebuje diagnozy?
Nie.
Sama niebinarność nie oznacza potrzeby diagnozy psychologicznej lub seksuologicznej.
Osoba nie musi uzyskiwać potwierdzenia od psychologa czy seksuologa, żeby określać siebie jako osobę niebinarną.
WHO podkreśla również, że sama różnorodność zachowania lub ekspresji płciowej nie stanowi podstawy do rozpoznania niezgodności płciowej.
Konsultacja może mieć natomiast sens wtedy, gdy ktoś chce lepiej zrozumieć swoje doświadczenia, przeżywa związany z nimi dyskomfort, rozważa określone elementy tranzycji albo potrzebuje dokumentacji związanej z dalszym postępowaniem.
W Poradni Psychologiczno Seksuologicznej INTIMA we Wrocławiu konsultacje dotyczące tożsamości płciowej są dostępne również dla osób niebinarnych i osób, które dopiero próbują nazwać swoje doświadczenie płci. Nie trzeba przychodzić na pierwsze spotkanie z gotową odpowiedzią dotyczącą własnej tożsamości.
Jak wygląda rozmowa ze specjalistą o niebinarności?
Rozmowa z psychologiem lub seksuologiem nie powinna polegać na przekonywaniu osoby, kim jest.
Nie istnieje również test, który na podstawie kilku odpowiedzi stwierdzi, czy ktoś jest „naprawdę” osobą niebinarną.
Konsultacja może natomiast pomóc uporządkować doświadczenia dotyczące własnej płci, ciała, relacji, seksualności, sposobu funkcjonowania wśród innych ludzi oraz oczekiwań wobec przyszłości.
Można podczas niej rozmawiać między innymi o tym, od kiedy pojawiają się pytania dotyczące płci, jakie sytuacje wywołują komfort lub dyskomfort, jak wygląda funkcjonowanie w relacjach oraz czy osoba rozważa określone zmiany społeczne, formalne lub medyczne.
WPATH w aktualnych Standards of Care Version 8 poświęca osobny rozdział potrzebom osób niebinarnych, co pokazuje, że doświadczenia tej grupy wymagają indywidualnego podejścia, a nie automatycznego stosowania jednego modelu postępowania.
Jak wspierać osobę niebinarną?
Wsparcie nie musi polegać na doskonałej znajomości całej terminologii dotyczącej płci.
Znacznie ważniejszy jest szacunek do sposobu, w jaki konkretna osoba mówi o sobie.
Warto używać wskazanego imienia oraz form gramatycznych, nie zadawać osobistych pytań dotyczących ciała czy planów medycznych bez wyraźnego powodu i nie zakładać, że doświadczenia wszystkich osób niebinarnych wyglądają podobnie.
Można też po prostu zapytać: „Jak mogę Cię wspierać?”.
Nie każda osoba będzie potrzebowała tego samego. Jedna może chcieć rozmowy, druga pomocy w powiedzeniu o swojej tożsamości rodzinie, a jeszcze inna przede wszystkim zwyczajnego traktowania jej zgodnie z tym, jak sama siebie określa.
Co zrobić, jeśli nie wiem, czy jestem osobą niebinarną?
Nie trzeba od razu wybierać określenia, które będzie obowiązywać przez całe życie.
Dla części osób znalezienie słowa opisującego ich tożsamość przynosi ulgę. Inne potrzebują więcej czasu albo w ogóle nie chcą używać konkretnej etykiety.
Można obserwować swoje reakcje na różne formy zwracania się, sposób prezentowania siebie, relację z własnym ciałem i sytuacje, w których pojawia się większy komfort lub dyskomfort związany z płcią.
Nie ma obowiązku podejmowania szybkiej decyzji.
Jeśli pytania dotyczące płci powodują napięcie, silny stres albo po prostu trudno samodzielnie je uporządkować, można porozmawiać z psychologiem lub seksuologiem mającym doświadczenie w pracy z osobami różnorodnymi płciowo.
Gdzie osoba niebinarna może uzyskać wsparcie we Wrocławiu?
Osoba niebinarna może szukać wsparcia psychologicznego lub seksuologicznego niezależnie od tego, czy rozważa tranzycję lub potrzebuje formalnej diagnozy.
W Poradni Psychologiczno Seksuologicznej INTIMA we Wrocławiu pracujemy z osobami transpłciowymi, niebinarnymi oraz osobami eksplorującymi swoją tożsamość płciową.
Konsultacja może służyć uporządkowaniu własnych doświadczeń, rozmowie o relacjach i coming oucie, określeniu potrzeb związanych z dalszym wsparciem albo rozpoczęciu procesu diagnozy niezgodności płciowej, jeśli jest on potrzebny konkretnej osobie.
Spotkania dotyczące diagnozy transpłciowości i niezgodności płciowej prowadzą w INTIMIE specjaliści pracujący w obszarze psychologii i seksuologii.
Najczęstsze pytania o osoby niebinarne
Co to znaczy osoba niebinarna?
Osoba niebinarna to osoba, której tożsamość płciowa nie mieści się wyłącznie w kategorii kobiety albo mężczyzny. Niebinarność może być przeżywana na wiele różnych sposobów i nie oznacza jednej określonej tożsamości.
Czy osoba niebinarna jest osobą transpłciową?
Nie zawsze. Część osób niebinarnych określa się również jako osoby transpłciowe, ponieważ ich tożsamość różni się od płci przypisanej przy urodzeniu. Inne osoby niebinarne nie używają wobec siebie określenia transpłciowość.
Czy niebinarność jest orientacją seksualną?
Nie. Niebinarność dotyczy tożsamości płciowej. Orientacja seksualna opisuje natomiast pociąg emocjonalny, romantyczny lub seksualny do innych osób.
Jakich zaimków używa osoba niebinarna?
Nie ma jednego zestawu zaimków dla wszystkich osób niebinarnych. Poszczególne osoby mogą używać różnych zaimków oraz form gramatycznych. Najlepiej zapytać konkretną osobę, jak chce, aby się do niej zwracać.
Czy osobę niebinarną można rozpoznać po wyglądzie?
Nie. Sposób ubierania się, fryzura, głos czy wygląd nie pozwalają wiarygodnie określić czyjejś tożsamości płciowej.
Czy osoba niebinarna musi przechodzić tranzycję?
Nie. Niektóre osoby niebinarne decydują się na określone elementy tranzycji społecznej lub medycznej, inne nie czują takiej potrzeby.
Czy osoba niebinarna potrzebuje diagnozy?
Nie. Niebinarność sama w sobie nie wymaga diagnozy. Konsultacja psychologiczna lub seksuologiczna może być potrzebna wtedy, gdy konkretna osoba chce uporządkować swoje doświadczenia, potrzebuje wsparcia albo rozważa działania wymagające określonej dokumentacji.
Czy można być osobą niebinarną i używać żeńskich albo męskich form?
Tak. Używane zaimki i formy gramatyczne są indywidualną kwestią i same w sobie nie określają tożsamości płciowej.
Źródła i materiały
- World Health Organization, materiały dotyczące niezgodności płciowej i zdrowia osób transpłciowych w ICD 11.
World Health Organization - American Psychological Association, APA Dictionary of Psychology, definicja niebinarności oraz materiały dotyczące tożsamości płciowej i języka inkluzywnego.
APA Dictionary of Psychology - World Professional Association for Transgender Health, Standards of Care Version 8, w tym rozdział poświęcony osobom niebinarnym.
WPATH Standards of Care Version 8
Psycholog, psychoterapeutka psychodynamiczna, seksuolog i terapeutka par
Profil mgr Sylwii Szulc
