Gaslighting: co to jest, jak go rozpoznać i jak reagować?
Gaslighting to forma manipulacji, w której jedna osoba podważa spostrzeżenia, pamięć, emocje lub ocenę rzeczywistości drugiej osoby. Jeśli taki sposób działania powtarza się przez dłuższy czas, osoba doświadczająca gaslightingu może zacząć zastanawiać się, czy dobrze pamięta wydarzenia, czy właściwie interpretuje sytuację i czy może ufać własnym odczuciom.
Spis treści
- Co to jest gaslighting?
- Gaslighting po polsku
- Skąd pochodzi określenie gaslighting?
- Jak rozpoznać gaslighting?
- Gaslighting: przykłady
- Gaslighting w związku i małżeństwie
- Gaslighting a zwykła kłótnia
- Gaslighting a kłamstwo i manipulacja
- Gaslighting w pracy
- Gaslighting w rodzinie
- Narcyz a gaslighting
- Jakie mogą być skutki gaslightingu?
- Jak reagować na gaslighting?
- Jak udowodnić i dokumentować gaslighting?
- Test na gaslighting
- Kiedy warto skorzystać z pomocy psychologa?
- Czy gaslighting jest karalny?
- Najczęstsze pytania o gaslighting
- Źródła i materiały
Gaslighting może pojawiać się w związku, małżeństwie, rodzinie, przyjaźni czy miejscu pracy. Nie każda sprzeczka, kłamstwo albo odmienne wspomnienie wydarzenia oznacza jednak gaslighting. Kluczowe znaczenie ma powtarzający się mechanizm podważania drugiej osoby oraz wpływ, jaki wywiera on na jej poczucie pewności i zdolność do oceny sytuacji.
Co to jest gaslighting?
W klasycznym znaczeniu gaslighting polega na takim przedstawianiu wydarzeń, aby druga osoba stopniowo zaczęła podważać własne doświadczenia.
Może to polegać na zaprzeczaniu zdarzeniom, które rzeczywiście miały miejsce, przekonywaniu kogoś, że przesadza, przypisywaniu mu problemów z pamięcią, odwracaniu odpowiedzialności albo przedstawianiu jego emocji jako dowodu na brak racjonalności.
Przykładowo osoba może wyraźnie pamiętać obraźliwą wypowiedź partnera, a później usłyszeć:
„Nigdy czegoś takiego nie powiedziałem. Znowu sobie coś wymyślasz”.
Samo jedno takie zdanie jeszcze nie oznacza gaslightingu. Nieporozumienia i różnice we wspomnieniach są normalną częścią relacji. Sygnałem ostrzegawczym staje się sytuacja, w której podobne zachowania tworzą powtarzalny schemat i prowadzą do tego, że jedna osoba coraz mniej ufa sobie, a coraz bardziej polega na interpretacji drugiej osoby.
Gaslighting po polsku. Co oznacza ten termin?
Nie istnieje jedno polskie słowo, które dokładnie oddawałoby znaczenie terminu „gaslighting”. Najczęściej opisuje się go jako manipulację polegającą na podważaniu czyjejś percepcji rzeczywistości, pamięci lub oceny własnych doświadczeń.
Samo słowo „manipulacja” jest jednak pojęciem znacznie szerszym.
Istotą gaslightingu jest to, że osoba poddawana takiemu oddziaływaniu może z czasem zacząć myśleć:
„Może naprawdę przesadzam”.
„Może źle to pamiętam”.
„Może problem rzeczywiście jest we mnie”.
„Może nie powinnam lub nie powinienem ufać własnym emocjom”.
Właśnie stopniowe osłabianie zaufania do własnego osądu odróżnia gaslighting od wielu innych form nieuczciwej komunikacji.
Skąd pochodzi określenie gaslighting?
Nazwa pochodzi od sztuki teatralnej „Gas Light” Patricka Hamiltona z 1938 roku, która została później zekranizowana.
W przedstawionej historii mąż manipuluje swoją żoną i próbuje przekonać ją, że błędnie postrzega rzeczywistość. Jednym z elementów fabuły jest przygasanie lamp gazowych w domu. Kobieta zauważa zmianę światła, natomiast jej mąż zaprzecza temu, co widzi.
Z czasem tytuł utworu zaczął funkcjonować jako określenie psychologicznej manipulacji prowadzącej drugą osobę do podważania własnej percepcji.
Jak rozpoznać gaslighting? Objawy i sygnały ostrzegawcze
Gaslighting częściej można rozpoznać po całym schemacie relacji niż po jednym konkretnym zdaniu.
Do sygnałów, które warto obserwować, należą:
1. Regularne zaprzeczanie wydarzeniom, które pamiętasz.
2. Przekonywanie Cię, że jesteś przewrażliwiona lub przewrażliwiony, gdy mówisz o swoich emocjach.
3. Zmienianie wcześniejszych ustaleń i późniejsze twierdzenie, że nigdy ich nie było.
4. Odwracanie odpowiedzialności tak, abyś ostatecznie to Ty przepraszała lub przepraszał.
5. Podważanie Twojej pamięci, rozsądku albo zdolności do prawidłowej oceny sytuacji.
6. Wykorzystywanie Twojej reakcji emocjonalnej jako argumentu przeciwko Tobie.
7. Przekonywanie Cię, że inni ludzie również uważają Cię za osobę nieracjonalną, trudną albo niestabilną.
8. Stopniowe doprowadzanie do sytuacji, w której coraz częściej potrzebujesz potwierdzenia drugiej osoby, aby ocenić, co naprawdę się wydarzyło.
Gaslighting. Przykłady zachowań i rozmów
Gaslighting nie zawsze wygląda spektakularnie. Często pojawia się w zwyczajnych rozmowach.
Pierwsza sytuacja.
Jedna osoba mówi:
„Wczoraj powiedziałeś, że jestem beznadziejna”.
Druga odpowiada:
„Nigdy tego nie powiedziałem. Musiałaś sobie to dopowiedzieć”.
Jeżeli sytuacja faktycznie miała miejsce, a podobne zaprzeczanie regularnie się powtarza, może ono prowadzić do podważania własnej pamięci.
Druga sytuacja.
„Było mi przykro, kiedy zacząłeś się ze mnie śmiać przy znajomych”.
Odpowiedź:
„Nikt się z ciebie nie śmiał. Zawsze robisz dramat z niczego”.
Problem nie polega wyłącznie na różnicy opinii dotyczącej żartu. Istotne jest unieważnianie doświadczenia drugiej osoby i przekonywanie jej, że jej reakcja świadczy o problemie z nią samą.
Trzecia sytuacja.
„Umawialiśmy się, że tego nie zrobisz”.
Odpowiedź:
„Nic takiego nie ustalaliśmy. Naprawdę powinnaś zacząć zapisywać sobie nasze rozmowy, skoro masz takie problemy z pamięcią”.
Powtarzanie podobnych komunikatów może sprawić, że osoba zacznie faktycznie zastanawiać się, czy jej pamięć jest wiarygodna.
Gaslighting w związku i małżeństwie
Gaslighting w związku może być szczególnie trudny do rozpoznania, ponieważ pochodzi od osoby, której opinii zwykle nadajemy duże znaczenie.
W zdrowej relacji partnerzy również mogą pamiętać pewne sytuacje inaczej. Mogą się kłócić, mówić rzeczy niesprawiedliwe albo błędnie interpretować swoje intencje.
Różnica pojawia się wtedy, gdy jedna osoba systematycznie narzuca własną wersję rzeczywistości i podważa zdolność partnera do samodzielnej oceny wydarzeń.
W badaniach dotyczących przemocy partnerskiej gaslighting jest opisywany między innymi w kontekście przerzucania odpowiedzialności, kontroli oraz psychologicznego dezorientowania drugiej osoby.
Osoba doświadczająca takiej relacji może po pewnym czasie przed każdą rozmową zastanawiać się, czy dobrze pamięta szczegóły, unikać poruszania trudnych tematów albo automatycznie zakładać, że konflikt jest jej winą.
To jeden z powodów, dla których gaslighting może być trudny do zauważenia z perspektywy osoby pozostającej w relacji.
Gaslighting a zwykła kłótnia
Pojęcie gaslightingu bywa dziś używane zdecydowanie zbyt szeroko.
Partner, który ma inne zdanie, nie musi stosować gaslightingu.
Człowiek, który czegoś nie pamięta, również nie musi stosować gaslightingu.
Tak samo pojedyncze kłamstwo, egoistyczne zachowanie czy próba uniknięcia odpowiedzialności nie pozwalają automatycznie stwierdzić, że mamy do czynienia z gaslightingiem.
American Psychological Association zwraca uwagę, że termin ten bywa obecnie nadużywany. Sama różnica perspektyw czy interpretacji wydarzenia nie jest wystarczająca, aby opisać sytuację jako gaslighting.
Warto więc zamiast koncentrować się na pojedynczym zdaniu spojrzeć na dłuższy wzorzec relacji.
Czy możesz swobodnie przedstawiać własną wersję wydarzeń?
Czy druga osoba jest gotowa przyznać się do błędu?
Czy Twoje emocje mogą zostać potraktowane poważnie nawet wtedy, gdy partner się z nimi nie zgadza?
Czy po rozmowie lepiej rozumiesz sytuację, czy przeciwnie, czujesz jeszcze większe zagubienie?
Gaslighting a kłamstwo i manipulacja
Kłamstwo polega na przekazaniu informacji, którą dana osoba uważa za nieprawdziwą.
Manipulacja jest szerszym pojęciem i może obejmować wiele sposobów wpływania na zachowanie albo decyzje innych ludzi.
Gaslighting dotyczy szczególnego mechanizmu. Podważana jest zdolność drugiej osoby do oceniania własnych doświadczeń, wspomnień albo spostrzeżeń.
Gaslighting w pracy
Gaslighting może pojawić się także w środowisku zawodowym.
Przełożony może przykładowo wielokrotnie zmieniać polecenia, a później twierdzić, że pracownik nie zrozumiał zadania. Współpracownik może zaprzeczać wcześniejszym ustaleniom albo przekonywać, że problem wynika wyłącznie z nadmiernej wrażliwości drugiej osoby.
„Mówiłeś mi, żeby przygotować raport na piątek”.
„Nigdy tak nie powiedziałem. Ostatnio masz chyba duży problem z koncentracją”.
Ponownie, jeden spór dotyczący ustaleń nie oznacza gaslightingu. Znaczenie ma powtarzalność sytuacji oraz to, czy dochodzi do systematycznego podważania kompetencji, pamięci lub oceny pracownika.
W takich sytuacjach pomocne może być potwierdzanie ważnych ustaleń na piśmie i przechowywanie korespondencji.
Gaslighting w rodzinie
Podobny mechanizm może występować w relacji z rodzicem, rodzeństwem lub inną bliską osobą.
Dorosła osoba może przykładowo próbować rozmawiać o trudnym doświadczeniu z dzieciństwa i słyszeć:
„Nic takiego nigdy się nie wydarzyło”.
„Miałaś przecież idealne dzieciństwo”.
„Zawsze byłaś bardzo przewrażliwiona”.
Nie każde odmienne wspomnienie z przeszłości oznacza manipulację. Ludzka pamięć nie jest idealnym zapisem wydarzeń.
Problem może pojawiać się wtedy, gdy jedna osoba konsekwentnie odbiera drugiej prawo do własnej perspektywy i wykorzystuje podważanie jej pamięci do sprawowania kontroli albo unikania odpowiedzialności.
Narcyz a gaslighting. Czy gaslighting oznacza narcyzm?
Nie.
Osoba stosująca gaslighting nie musi mieć narcystycznego zaburzenia osobowości.
Samo występowanie manipulacyjnych zachowań nie pozwala również rozpoznać żadnego zaburzenia osobowości. Diagnoza wymaga znacznie szerszej oceny funkcjonowania człowieka i nie powinna być stawiana partnerowi na podstawie artykułu, filmu w mediach społecznościowych czy internetowego testu.
Zamiast zastanawiać się wyłącznie nad tym, czy druga osoba „jest narcyzem”, zazwyczaj bardziej użyteczne jest przyjrzenie się konkretnemu zachowaniu.
Czy respektuje Twoje granice?
Czy bierze odpowiedzialność za własne działania?
Czy możesz mieć inne zdanie bez bycia ośmieszanym?
Czy czujesz się bezpiecznie podczas konfliktu?
To są pytania, które często mówią o jakości relacji więcej niż internetowa etykieta diagnostyczna.
Jakie mogą być skutki gaslightingu?
Długotrwałe podważanie własnej percepcji może wpływać na poczucie bezpieczeństwa, samoocenę i podejmowanie decyzji.
Osoba doświadczająca gaslightingu może coraz częściej analizować swoje wypowiedzi, pytać innych o potwierdzenie własnych wspomnień albo bać się konfrontacji.
Może pojawić się również poczucie zagubienia, wstydu, winy, izolacji czy obniżonego zaufania do siebie.
Badania dotyczące przemocy psychicznej wskazują na jej związek między innymi z objawami depresji, lęku i stresu pourazowego, choć gaslighting jest tylko jednym z możliwych elementów przemocy psychicznej i nie należy automatycznie utożsamiać tych pojęć.
Nowszy przegląd badań dotyczących gaslightingu wskazuje między innymi na zaburzenie zaufania do własnej percepcji, stres emocjonalny i izolację społeczną jako opisywane konsekwencje tego mechanizmu.
Jak reagować na gaslighting i jak się przed nim bronić?
Pierwszym krokiem nie musi być przekonanie drugiej osoby, że stosuje gaslighting.
W sytuacji, w której ktoś konsekwentnie podważa Twoją pamięć, próba udowodnienia mu własnej wersji wydarzeń może prowadzić do kolejnej wielogodzinnej dyskusji bez rozwiązania.
Pomocne może być skupienie się na tym, co możesz zrobić po swojej stronie.
Możesz nazywać własne granice w prosty sposób:
„Pamiętam tę sytuację inaczej i nie będę się spierać o to, czy wolno mi tak ją pamiętać”.
„Możesz nie zgadzać się z moją reakcją, ale nie zgadzam się na obrażanie mnie”.
„Wrócę do tej rozmowy, kiedy będziemy mogli rozmawiać bez podważania mojej pamięci i uczuć”.
Warto również utrzymywać kontakt z osobami, którym ufasz. Izolacja może zwiększać zależność od interpretacji osoby stosującej manipulację.
Gaslighting. Jak go udowodnić i dokumentować?
Wyszukiwanie „gaslighting jak udowodnić” może oznaczać dwie różne potrzeby.
Pierwsza dotyczy uporządkowania własnych doświadczeń.
W takim przypadku pomocne może być zapisywanie ważnych wydarzeń zaraz po ich wystąpieniu, zachowywanie wiadomości i potwierdzanie istotnych ustaleń w formie pisemnej.
Nie chodzi o prowadzenie życia jak śledczy w serialu kryminalnym. Taki zapis może po prostu pomóc sprawdzić, czy powtarza się określony schemat i odzyskać większe zaufanie do własnej pamięci.
Druga sytuacja dotyczy wykorzystania określonych materiałów jako dowodów w postępowaniu prawnym.
To już odrębna kwestia. Ocena przydatności i legalności konkretnego materiału zależy od okoliczności sprawy i w takim przypadku warto skonsultować się z prawnikiem.
Test na gaslighting. Pytania, które mogą pomóc uporządkować sytuację
Nie istnieje prosty internetowy test, który na podstawie kilku odpowiedzi pozwoli wiarygodnie stwierdzić, że ktoś stosuje wobec Ciebie gaslighting.
Możesz jednak zadać sobie kilka pytań.
Czy po rozmowach z tą osobą regularnie zaczynam wątpić w swoją pamięć?
Czy coraz częściej przepraszam, chociaż początkowo to ja próbowałam lub próbowałem powiedzieć, że zostałem zraniony?
Czy boję się mówić o własnych emocjach, ponieważ wiem, że zostaną przedstawione jako dowód mojej przewrażliwionej natury?
Czy druga osoba często twierdzi, że wydarzenia, które pamiętam, nigdy nie miały miejsca?
Czy mam poczucie, że potrzebuję jej potwierdzenia, aby wiedzieć, czy moja interpretacja sytuacji jest rozsądna?
Czy unikam opowiadania bliskim o tym, co dzieje się w naszej relacji?
Kiedy warto skorzystać z pomocy psychologa?
Konsultacja psychologiczna może być pomocna wtedy, gdy trudno Ci ocenić, co dzieje się w relacji, coraz mniej ufasz własnym reakcjom albo zauważasz, że sytuacja wpływa na Twoją samoocenę, samopoczucie i codzienne funkcjonowanie.
Psycholog nie musi od razu rozstrzygać, kto ma rację.
Pierwszym celem może być uporządkowanie doświadczeń, rozpoznanie własnych potrzeb oraz przyjrzenie się granicom i sposobowi funkcjonowania relacji.
Jeżeli problem dotyczy związku, w niektórych sytuacjach pomocna może być terapia par. Nie zawsze jest jednak odpowiednim rozwiązaniem, szczególnie jeśli w relacji występuje przemoc lub silna kontrola jednej osoby nad drugą. W takim przypadku potrzebna może być najpierw indywidualna ocena sytuacji i bezpieczeństwa.
W Poradni Psychologiczno Seksuologicznej INTIMA we Wrocławiu można skorzystać z konsultacji psychologicznych oraz psychoterapii stacjonarnie lub online.
Poradnia INTIMA we Wrocławiu
Jeśli chcesz lepiej zrozumieć swoją sytuację, uporządkować doświadczenia lub porozmawiać o trudnej relacji w bezpiecznych warunkach, na stronie Poradni Psychologiczno Seksuologicznej INTIMA znajdziesz informacje o dostępnych formach pomocy, specjalistach oraz możliwościach konsultacji we Wrocławiu i online.
Czy gaslighting jest karalny?
W polskim Kodeksie karnym nie ma osobnego przestępstwa o nazwie „gaslighting”.
Nie oznacza to jednak, że zachowania określane w ten sposób zawsze pozostają poza prawem.
W zależności od charakteru, intensywności i kontekstu konkretnych działań mogą one stanowić element szerszego zachowania podlegającego odpowiedzialności prawnej.
Artykuł 207 Kodeksu karnego obejmuje między innymi znęcanie się psychiczne nad osobą najbliższą lub osobą pozostającą w określonym stosunku zależności. Ministerstwo Sprawiedliwości również wymienia znęcanie psychiczne wśród czynów związanych z przemocą domową, które mogą podlegać odpowiedzialności karnej.
Najczęstsze pytania o gaslighting
Jak wymawiać gaslighting?
W języku polskim angielskie słowo „gaslighting” wymawia się w przybliżeniu jako „gaslajting”.
Kto stosuje gaslighting?
Gaslighting może pojawić się w różnych relacjach. Może stosować go partner, członek rodziny, znajomy, współpracownik albo przełożony. Sam fakt stosowania takich zachowań nie pozwala stwierdzić, że dana osoba ma określone zaburzenie psychiczne lub zaburzenie osobowości.
Czy gaslighting występuje tylko w związku?
Nie. Choć często mówi się o gaslightingu w związku i małżeństwie, podobny mechanizm może występować również w rodzinie, przyjaźni, pracy czy innych relacjach, w których jedna osoba ma możliwość wpływania na drugą.
Czy gaslighting to przemoc psychiczna?
Gaslighting może być elementem przemocy psychicznej i kontroli, szczególnie jeśli jest długotrwały, powtarzalny i służy podporządkowaniu drugiej osoby. Nie każda sytuacja określana potocznie mianem gaslightingu spełnia jednak kryteria przemocy.
Czy pojedyncze kłamstwo jest gaslightingiem?
Nie. Gaslighting jest przede wszystkim powtarzającym się mechanizmem podważania doświadczeń i zdolności drugiej osoby do oceny rzeczywistości. Pojedyncze kłamstwo może być nieuczciwe lub krzywdzące, ale samo w sobie nie musi oznaczać gaslightingu.
Czy osoba stosująca gaslighting zawsze robi to świadomie?
Ocena intencji drugiego człowieka nie zawsze jest możliwa. Z punktu widzenia osoby doświadczającej problemu ważniejsze może być przyjrzenie się powtarzalnym zachowaniom, ich konsekwencjom oraz temu, czy w relacji możliwe jest stawianie granic i prowadzenie bezpiecznej rozmowy.
Czy gaslighting można stosować nieświadomie?
Ludzie mogą zaprzeczać, bronić się, unikać odpowiedzialności albo błędnie pamiętać wydarzenia bez świadomego planu manipulowania drugą osobą. Dlatego pojedynczego zachowania nie powinno się automatycznie określać mianem gaslightingu. Oceniając sytuację, warto patrzeć na cały wzorzec relacji.
Co zrobić, gdy podejrzewam gaslighting w związku?
Warto zacząć od uporządkowania własnych doświadczeń, rozmowy z zaufaną osobą oraz zwrócenia uwagi na powtarzalność zachowań. Jeśli relacja powoduje silne zagubienie, lęk, poczucie winy lub utratę zaufania do siebie, pomocna może być konsultacja psychologiczna.
Podsumowanie
Gaslighting nie oznacza po prostu kłamstwa, nieporozumienia ani sytuacji, w której dwie osoby pamiętają wydarzenie inaczej.
To mechanizm, w którym powtarzające się podważanie pamięci, emocji lub percepcji drugiej osoby może prowadzić do stopniowej utraty zaufania do własnego osądu.
Jeżeli zastanawiasz się, czy doświadczasz gaslightingu, nie musisz najpierw znaleźć idealnej etykiety dla zachowania drugiej osoby.
Ważniejsze pytanie brzmi: jak ta relacja wpływa na Ciebie?
Jeśli coraz częściej wątpisz we własną pamięć, boisz się mówić o swoich uczuciach, stale bierzesz na siebie odpowiedzialność za konflikty albo masz poczucie, że tracisz możliwość samodzielnej oceny sytuacji, warto potraktować te sygnały poważnie i poszukać bezpiecznej przestrzeni do ich uporządkowania.
Źródła i materiały
- Merriam Webster, hasło „Gaslighting”, definicja oraz historia pojęcia.
Merriam Webster - American Psychological Association, materiał dotyczący nieprawidłowego używania terminów psychologicznych, w tym pojęcia gaslighting.
American Psychological Association - Defining Gaslighting in Gender Based Violence: A Mixed Methods Systematic Review, przegląd systematyczny literatury dotyczącej gaslightingu.
PubMed - The psychological subtype of intimate partner violence and its effect on mental health, przegląd systematyczny i metaanaliza dotycząca przemocy psychicznej.
PubMed Central - Kodeks karny, art. 207, aktualny tekst jednolity oraz informacje Ministerstwa Sprawiedliwości dotyczące przemocy domowej.
ISAP
Psycholog, seksuolog i terapeuta par
